Dün yabancı forumlarda dolaşırken aşağıdakine benzer bir yazı okudum. Bu konuda Türkçe kaynak sıkıntısını da düşününce bu işe yeni başlayacak insanlar için bir referans olması açısından biraz daha doküman okuyup bir kısmını çevirmek, bir kısmını da kendi tecrübelerimi aktarmak şeklinde oluşturduğum böyle bir yazı çıktı ortaya. Ustalardan ekleme düzeltme olursa yazıyı revize ederim hemen. Gözümden kaçan veya aklıma gelmeyen detaylar varsa lütfen söyleyiniz. Eğer sakıncası yoksa Süzülücüler forum başlığına sticky olarak da koyulabilir. Bizler bu işe gönül veren siz abilerimiz ve dostlarımızdan öğrenmeye çalışıyoruz bu işi. Öğrendiğimiz kadarını öğretmek-yaymak da size olan borcumuzu ödememize yardımcı olur bir nebze diye düşündüm.



BİR Hİ-START (BUNGEE) KULLANMAYI ÖĞRENMEK

Belki de etrafımızda planörleri uçuran insanları pek fazla görmeyişimizin sebeplerinden biri bir çok modelcinin bu uçakların nasıl havaya çıktığını anlamadıklarından olabilir. Birisi bu insanlara bir hi-start sisteminden bahsettiğinde ise görmedikçe kafalarında tam olarak canlandıramıyorlar. Gerçektende ben ilk çıkışımı yapmadan evvel videolarını izlemiş olmama rağmen gerçekte nasıl olduğunu çok merak ediyordum ve uçağın bir hi-start sistemi ile havaya fırlayışı beni büyülemişti. Uçağın gökyüzüne doğru tırmanışı ardından kancadan kurtulup sessiz ve sükunet içerisinde havada süzülüşü çok heyecan veren bir deneyimdi.

Bir hi-start videosu

http://www.youtube.com/watch?v=JGvhxIICR48



HI-START (BUNGEE) İLE FIRLATMA - Hazırlık

İlk olarak burada bahsedilecek konu yarışma antrenmanı niteliğindeki daha yükseğe yapılan, uçağı yüksek stres altına sokan çıkışlardan daha ziyade güvenli spor çıkışlardır. Bu işi ilk defa yapacaklar için önemli olan ve üstünde durulması gereken husus güvenli bir şekilde uçağınızı havaya çıkarmaktır. Daha yüksek çıkışlar ardından gelecektir.

İkinci husus eğer mümkün ise bu işi daha evvel yapmış birinden yardım almaktır. Eğer böyle birisini bulursanız bu yazıyı okumanıza da zaten gerek yoktur. Yazının hedef kitlesi yardım alacak birisini bulamayıp bunu tek başına denemeye karar veren o cesur modelcilerdir

Üçüncü husus planörünüz ne olursa olsun iyi dengelenmiş ve ayarlanmış olmalıdır, elden fırlatıldığında düz uçmalıdır. Eğer elden atıldığında düz uçuşlar yapmıyorsa bungee ile çıkış denemesi yapmayınız. Planörünüzün düz uçmayışının sebeplerini araştırınız. (kanatlardaki ağırlık farkı, elevatör veya rudderdaki bir kayıklık, ağırlık merkezi ayarı vs. bir çok değişik sebebi olabilir) Bungee ile iyi bir çıkış yapmanın anahtarı elle fırlatılarak yapılan uçuşların düz olmasıyla doğrudan ilgilidir. Eğer uçağınız elle atışlarda düz uçmuyorsa ve yine de bungee ile çıkış yaparsanız uçağınızı kırma ihtimaliniz oldukça yüksektir.

Dördüncü ve çok önemli bir diğer husus da çekme kancamızın uçağımız gövdesindeki en ön delikte olması ya da belirtilen kanca pozisyonu ayar aralığının en önünde olmasıdır. Eğer sahip olduğunuz planörde sadece tek bir pozisyon varsa bu deliğin pozisyonunun uçağın ağırlık merkezinin önünde olmasına dikkat edin. Bu mesafenin 0,6 cm ile 1,2 cm arasında olması iyi bir başlangıç noktasıdır. Daha sonra bungee ile çıkışlara iyice alıştığınızda kancayı daha gerideki pozisyonlara alabilirsiniz.

Şimdi buradaki hedefimiz başta da belirttiğimiz gibi güvenli ve aşamalı bir gelişim. Hedefimiz control, en yükseğe çıkış değil. Daha yükseğe çıkış sonra gelinecek bir aşamadır.

KÜÇÜKTEN BAŞLAMA

Elimizde nasıl bir bungee ekipmanı olduğu çeşitlilik gösterebilir ancak normal boyda bir ekipman 30 metresi iyi kalitede serum lastiği veya örgülü lastik, bu lastiğin ucuna bağlı 100 metre uzunluğunda misinadan oluşan bir sistemdir. Aslında tam uzunlukta bir bungee ile başlamamanın tam bir mazereti yok ancak eğer kendinizi rahat hissetmiyorsanız ya da size yardımcı olacak birini bulamadıysanız kısaltılmış bir bungee ile başlamak iyi olacaktır.

BUNGEE EKİPMANINI KISALTMAK

Lütfen bu bölümün opsiyonel olduğunu unutmayınız.
Şimdi elimizde bulunan tam uzunluktaki bungee ekipmanı kısaltmak suretiyle bir bölümünü kullanacağız. Elinizde bulunan lastiği asla kesmeyiniz bunun yerine onu yere sabitlemek için kullandığımız kazığa sarabilir veya ortasındaki bir noktadan bağlayabiliriz. Neticede çıkışlara alıştığımızda bu lastiğin tam uzunluğunu kullanacağız ve tek parça halinde bir lastik daha iyidir. Misina ise zaten ucuz bir malzeme olduğu için ister 30-40 metrelik bölümler halinde kesilmiş parçaları çıkışlara alıştıkça uç uca bağlamak suretiyle uzunluğu yavaş yavaş artırarak kullanın isterseniz tam uzunlukta bir tane yeni 100 metrelik misina alın.

ÇIKIŞLARINIZI RÜZGARA KARŞI YAPINIZ !

Çıkışlar daima rüzgara karşı yapılmalıdır. Bu ister bungeeye bağlanmış bir planör isterse bir parkflyer ya da Boeing 747 olsun çıkışlar her zaman rüzgara karşı olmalıdır. Çıkış yapıyor olduğunuz durumlarda sahadaki hakim rüzgarın yön değiştirmesi ile sizde pozisyonunuzu sağa-sola kayarak yeniden ayarlayın. Öğrenme amacıyla sahaya gittiğiniz gün hava durumunun sakin ya da çok az rüzgarlı olması iyi olur. Çok fazla rüzgarlı veya türbülanslı bir hava işleri daha karmaşık hale getirebilecektir. Daha sonraları konuya biraz hakim olmaya başladığınızda rüzgar sizin için bir problem teşkil etmeyecektir. Aslında rüzgarlı havalarda çıkışlarınız çok daha yükseğe olacaktır ancak rüzgarlı havalarda çıkış yaparken lastiğinizin gerginliğine dikkat etmeniz, lastiğinizi uçağınızın ve kanat yapınızın dayanımına göre çok fazla germemeniz gerekir.


BUNGEEYİ AYARLAMAK

Şimdi bungee ekipmanımızı uçağımızı fırlatmak üzere hazırlayalım. Lastiğimizi bir ucundan yere sabitlememiz gerekiyor. Bu iş için en az 25-30 cm uzunluğunda bir kazık temin etmeliyiz. Çapı 1 cm kadar olan bir demir çubuk olabileceği gibi burgulu bir mil veya köpeklerin bağlanması için yapılmış özel kazıklardan veya irice bir çadır çivisi de kullanabilirsiniz. Bu kazığın tepesinde kaynak yolu yapılacak veya vidalı bir mil kullanıyorsanız vidalı olarak geçen bir halka bulunmalı. Bu halkaya lastiğimizi bağlayacağız. Mil ile lastiği birbirine bağlarken bir karabina kullanabilirsiniz. Kazığı toprak üzerinde çaktığınız yere dikkat ediniz. Çok gevşek veya nemli yada ıslak bir toprağa çakılmış kazık, lastiği gerdiğinizde yerinden çıkarak sizin veya başkalarının yaralanmasına neden olabilir. Lastik ve kazık bağlantısına da dikkat ediniz. Ekstra güvenlik için lastiği bir kaç tur kazığa sarabilirsiniz. Misinanın kancaya takılacak ucunda ufak bir paraşüt bulunması iyi olur. Zira bu paraşüt çıkış sonrasında misinanın ucunu karşıdan esen rüzgarın yardımı ile bize yakınlaştırır. Lastik ile misinanın birleştiği noktada ve paraşüt ile misinanın birleştiği noktalara fırdöndülerden koyarsanız misinanızın burulmasını önlersiniz. Bu arada paraşütün şart olmadığını hemen ekleyeyim. Misinanın ucuna yakın bir yerlere bağlayacağınız minik bir flama da misinanın ucunu size geri getirmek için yeterli drag sağlayacaktır.

 

 

Eğer kısaltılmış bir lastik ve misina kombinasyonu ile başlarsanız çok kontrollü ve rahat bir ilk deneme yapabilirsiniz. Örneğin 5 metre kadar lastik ve 15 metre kadar misina ile yapacağınız bir çıkışın enerjisi oldukça düşük olacak, uçağınız çok yükseklik kazanmayacaktır ancak bu çıkış kontrollü bir çıkış olacaktır. Sanki elle atışın biraz gelişmiş versiyonuna benzeyecektir. Bu arada elle fırlatma hususunda dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır ki bunu muhakkak size yardımcı olacak kişiye anlatmanız gerekir. Planörü elle fırlatmasını rica edeceğiniz bir çok insan eğer aksini söylemez iseniz planörü havaya doğru, aslında atılması gereken açıdan daha yüksek bir açı ile fırlatacaktır. Eğer bu işi yeni öğreniyorsanız bunun sonucunda uçak hızla yükselmeye çalışacak ama ani enerji kaybı ile hızsız kalarak stall olacak ve siz ne yapacağınızı anlamadan sert bir iniş yaprak elle atış denemeniz kırımla sonuçlanabilecektir. Elle atışlarda biraz koşarak hız kazanıp uçağı 10-15 derecelik bir açı ile kafanızın biraz üzerinden kanatlar yere paralel olacak şekilde fırlatmanız yeterli olacaktır. Uçak elinizden çıkar çıkmaz yükselmek isteyecektir. Bu durumda elevatoru aşağı basarak düz bir uçuş elde etmeye çalışmalısınız. Elle atışlarınızı da rüzgara karşı yapmayı unutmayınız.

Eğer uçağınız elle atımlarda düz uçuyor ve kancanız ağırlık merkezinin önünde ise ilk çıkışlarınız için uçağın tüm kontrol trimlerinin nötr olması bir başka deyişle elle fırlatmada düz uçuşu elde ettiğiniz ayarlarda olması iyi olacaktır. Bir çıkış anında uçağın yükselmesini elevatör ile sağlamıyoruz. Kanatların kaldırma kuvveti uçağımızı yukarı götürüyor. Zaten çıkış sırasında vereceğiniz aşırı yukarı elevatör uçağın erkenden kancadan çıkmasına neden olacaktır. Eğer çıkış tamamlanmadan uçak kancadan kurtuluyorsa 3-4 klik aşağı elevatör trimi vermeniz yerinde olacaktır. Ancak bu trimi uçak kancadan kurtulur kurtulmaz eski durumuna getirmeyi unutmayın. Kancadan erken kurtulma ile ilgili hususa daha sonra tekrar değineceğiz.

Çıkış esnasında kanatlarınız yere paralelliğini kaybedip sağa veya sola doğru bir yatış oluyorsa ters yönde rudder kumandası vererek uçağın düz bir hatta çıkış yapmasını sağlamalıyız.

Bir bungee sisteminin en güzel yanı fırlatma gücünü kolaylıkla ayarlayabiliyor olmamızdır. Lastiği ne kadar gerersek fırlatma enerjisi o kadar çok olacaktır. Bungee ile fırlatma esnasında elle fırlatmada ne yapıyorsanız aynısını yapmalısınız. Basit anlamda lastik gerili halde iken kanatların yere paralel olduğu düz bir atış. Bu atışın ardından bungee lastiği uçağınızı hızlandırarak çekmeye devam edecektir. Sanki çok hızla yapılmış bir elle fırlatma gibi. Uçak elden çıkar çıkar çıkmaz hızla yükselmeye başlayacaktır.


ÇIKIŞ YAPMA ZAMANI

Kumanda ve alıcınızın açık olduğundan emin olun. Kumanda ve alıcınızın açık olduğundan emin olun. Yanlışlıkla iki defa yazdığımı düşündünüz değil mi? Hayır bu konunun çok önemli olduğunun altını çizmek için bilerek yazdım. Eğer elimizdeki patlar motorlu veya elektrikli model bir uçak olsa idi vericimizi ya da alıcımızı kapalı unutarak onu yerden havalandırmamız mümkün olmazdı. Ama söz konusu olan bir planör ve bungee sistemi olduğunda sizin tahmininizden çok daha fazla modelci bu basit ama sıkça tekrarlanan hata yüzünden modelini kırmıştır. (Yeni öğrendiğim zamanlarda vericimi kapalı unutarak çıkış yapmak suretiyle, ne olduğunu anlayıncaya kadar, yaptığım ilk planöre ağır hasar vererek bende bu insanlar arasındaki saygın yerimi almıştım). Eğer yeterince şanslı iseniz kapalı bir alıcı ile de uçaklar çıkışı tamamlayıp salimen yere inebilmektedirler. Ama o kadar şanslı iseniz burada ne işiniz var derhal gidip sayısal loto oynayın, piyango bileti alın

Radyonuzun menzilini kontrol ediniz. Tüm kontrol yüzeylerinin doğru yönlere hareket ettiğinden emin olunuz. Kumanda kolu ile oynadığınızda sadece servolardan gelen sese güvenip her şeyin yolunda olduğunu farz etmek gibi bir hata yapmayınız. Mutlaka kontrol yüzeylerini gözleyiniz. Basit ve yaşanmış bir örnekle açıklayacak olursak, oldukça sert bir iniş sonrasında yeni bir çkış yapmadan modeli elime alıp inceledim, herhangi bir kırım görünmüyordu. Elevator ve rudderı kontrol ettiğimde onlarında hareket ettiğini gördüm (en azından o an gördüğümü sandım). Arkadaşım gerilmiş misinayı kancaya taktığında bırakmadan bir kaç saniye evvel son bir kere daha sadece basit bir refleks ile elevatörü aşağı yukarı oynatmak istedim. Elevatör sadece aşağı doğru oynuyor yukarı doğru oynamıyordu. Çıkışı iptal edip uçağı incelediğimde şok olmuştum. Albatrosun balsadan yapılan elevatör pushrodu telle birleştiği yerden kırılmıştı ancak zaten dar olan gövde içerisinde kırılan parçalar tam karşılıklı duruyorlardı. Servo kolu elevator pushrodunu aslında kırık olmasına rağmen tam karşısında durması sebebi ile itebiliyor ancak geri çekemiyordu. Uçağımı parçalamaya belkide saniyeler kala ufak bir dikkat ile kazayı önlemiştik. O gün bugündür kumandaların her yöne hareket ettiğini görmeden bırak demiyorum, bırakmıyorum. Gerekirse kumanda kolunu ağzınızla hareket ettirin ama mutlaka bu kontrolü yapın.

Şimdi kancayı uçağımıza takıp gerdirelim. Burası tercihe kalmış. Bazıları misinanın ucundaki halkadan tutarak gerdirmekte. Buda yeterince emniyetli sayılır ama gerdirme işini yaparken asla misinadan tutarak gerdirmeyiniz. Eğer tutuşunuz biraz zayıflar ve misina elinizden kayarsa misinanının elinizi kesmesi suretiyle kendinizi yaralayabilirsiniz. İlk atışlar için lastik uzunluğu kadar gerdirmek kafi gelecektir. Tüm hatta bir gerginlik hissetmelisiniz. Bu arada asla uçağı tek elle tutamayacak kadar çok gerdirmeyin. Kanadın altındaki bir noktadan gövdeyi sıkıca tutmanız yeterli olacaktır. Benim için kanadın bittiği yerden gövdeyi kavramak daha kolay oluyor. Özellikle bungeenin çok gerdirildiği durumlarda gövdeyi sıkıca kavramak gerekiyor. Hattın çok gerildiği zaman parmaklarınızla kanat altından yapacağınız bir tutuş yeterli olmayabilir. Uçağı kafanızın üzerinde tutarsanız bırakma anında elevatörün kafanıza çarpmasını engelleyebilirsiniz.

Şimdi son olarak tüm kontrol yüzeylerinin çalışır halde olduğundan tekrar emin olunuz. Mekanik trim ayarlı radyo kullanan arkadaşlar kaza ile trim swiçlerinin sonuna kadar itilmemiş olduğunu, trimlerin olması gerektikleri yerde bulunduğunu kontrol etmeliler. Bu kontrolleri her fırlatmadan evvel MUTLAKA yapınız.

Sabit durun, yürümeyin veya koşmayın tıpkı elle atışta olduğu gibi kontroller nötrde, düz bir fırlatış yapın. Zaten uçağı fırlattığınızı dahi anlamayacaksınız, elinizden bırakır bırakmaz hızla yükselecek. Hemen ardından ellerinizi kumandanıza koyun ve uçağın hareketlerini gözleyin. Uçağın burnunu çıkış yönüne doğru dolayısı ile rüzgar içine doğru tutun. Lastiğin çekiş gücü bittiğinde misina kancadan kendiliğinden kurtulacaktır. Kurtulmaz ise az bir şekilde burnunu aşağı verip tekrar yukarı çekin. Yapacağınız ilk denemelerde kısa bir lastik ve misina kullanır iseniz bu çıkışlar daha çok kuvvetle elle atılmış gibi olacaktır. Bırakın uçak dümdüz gidip insin. Yeterli irtifanız yoksa dönüp gelmeye çalışmayın. İşte ilk çıkışınızı gerçekleştirdiniz.

Eğer uçak çıkış anında yanlara kayma eğilimde ise yeni bir çıkıştan evvel kontrol ediniz. Elinizden gelen en iyi ayarı yapıp uçağın düz çıkmasını sağlayınız. Kendinize güven geldikten sonra hiç bir şeyi değiştirmeden lastik boyunu ve misina boyunu artırarak, lastiği daha çok gerdirerek yapın çıkışlarınızı. Sonunda tam boy bungee ve misina ile yapabilirsiniz. Zaten lastiği daha çok gerdirmeye başladığınızda bir fırlatmadan ziyade sadece uçağı bırakacaksınız. İnişleriniz de mutlaka rüzgara karşı olmalı. Böylelikle uçağı yeterince yavaşlatıp hasarsız şekilde indirebilirsiniz.

Rüzgarlı havalara dikkat edin. Aşırı gerilmiş bir lastik + Fazla rüzgar = Çıkış stresine dayanamayan kanat joinerı veya kanat.

Rüzgarlı havalarda çıkış tamamlanıp uçak kancadan kurtulana kadar SAKIN uçağın yandan rüzgar almasına izin vermeyin. Uçağın burnunu rüzgara doğru tutun. (Bu forumun tozlu satırları arasında rüzgarlı havada kancadan kurtulamayan ve yan rüzgara maruz kalan Albatrosumun bükülen joinerına ve çakılışına ilişkin bir resim ve yaşanmış olay özeti bulunmakta. İlk Albatrosum bu yüzden düşerek onarılamayacak derecede hasar almıştı.)

 

KANCADAN KURTULMALAR

Lastiğin çok gerdirildiği ve çok dik 80 derece 90 derece açı ile olan çıkışlarda uçağın kanatları öyle bir kaldırma kuvveti üretir ki aşırı dik bu çıkışı esnasında uçak 90 derecelik açıyı geçtiğinde misina kancadan kurtulabilir. Bu genellikle çıkışın ilk 30-40 metresi civarında olur. Bazende çıkış esnasında kaza ile veya daha dik bir çıkış vermek için elevatörü çekersek kancadan kurtulma olabiliyor. Aslında bunu kontrol altına almak sandığınızdan daha kolaydır. İlk defa başıma geldiğinde çok korkmuştum ama alıştıktan sonra bu hatalı çıkışı kazasız atlatmak çocuk oyuncağı. Genelde uçak kancadan kurtulunca bir loop atmak için arkanıza doğru yönelmekte. Eğer yok ben burnunu aşağı basayım derseniz uçak stall olacak ve belki de kurtulamayacaktır. Onun loopunu tamamlamasına yardım edin. Zaten yeterince enerjisi varken çok kolaylıkla loop atacaktır. Yarışma için yapılan antrenmanlarda elimizden geldiğince dik bir çıkış yapabilmek için 1-2 klik yukarı elevatör veririz. Eğer ölçüsünü kaçırırsak bu kancadan kurtulmalar baş gösterir. Kancadan kurtulma sıkça oluyorsa bir kaç klik aşağı elevatör vererek hatalı çıkışları bertaraf edebiliriz.


İlk bir kaç çıkışınızda bu işten anlayan ve size yardımcı olacak birini bulursanız çok daha kolay öğrenirsiniz.
 

 

Sayın Planörcü dostumuz Oykun İlgün'e yaşadıklarını bizlerle paylaştığı ve bu güzel derlemeyi hazırladığı için teşekkür ederiz.

Kaynak: www.modelci.net forum süzülücüler sayfası

Yazar: Oykun İlgün